- بعد از زايمان و مرخص شدن از بيمارستان، چه موقع بايستي نوزاد را براي معاينه مجدد به آن جا آورد؟ يک تا دو روز بعد از مرخص شدن از بيمارستان، بايستي نوزاد توسط پرستار يا ماما يا مشاور شيردهي يا دکتر معاينه شود. دومين معاينه نوزاد نيز 7 روز بعد از تولد است. اين معاينه دوم بايستي توسط پزشک شما صورت گيرد.

- شير دهي از سينه چه موقع بايستي شروع شود؟ آيا اين مقدار شير براي نوزاد کافي است؟ در اولين روزهاي بعد از تولد، شير رقيق و آبکي بنام کلستروم يا آغوز از سينه مادر ترشح مي شود. بعد از 5-3 روز سينه هاي شما پرتر شده و شروع به ساخت شير اصلي مي کنند. اگر نوزاد در دفعات بيشتري شير بنوشد و بهتر سينه را بمکد، شير بيشتري در سينه ها ساخته مي شود. البته اغلب مادران، بيش از مقداري که نوزاد سير شود، شير دارند.

- جهش رشد چيست؟ جهش رشد زماني است که نوزاد به سرعت رشد مي کند و به شير بيشتري نياز دارد. مواقعي که جهش رشد در نوزاد صورت مي گيرد شامل: 3 هفتگي، 6هفتگي، 3ماهگي و 6 ماهگي است که اغلب چندين روز طول مي کشد و سينه شما در اين مواقع، براي تغذيه نوزاد به اندازه کافي شير توليد مي کند.

- چه علائمي نشان مي دهد که نوزاد گرسنه است؟ با مشاهده اين علائم مشخص مي شود که نوزاد گرسنه است:
- وقتي که نوزاد مي خواهد براي شيرخوردن از خواب بيدار شود، چشمانش زير پلک به سرعت حرکت مي کنند.
- دهانش را ليس زده و مي مکد.
- دستش را به دهانش مي برد.
- بدنش را مي کشد(منبسط مي کند) و زياد تکان مي خورد.
- صداهاي آهسته اي از خود در مي آورد. بنابراين بهتر است با مشاهده اين علائم و قبل از اين که نوزاد با صداي بلند گريه کند و ناراحت شود، به نوزاد خود شير دهيد.

- آيا جاري شدن آب از دهان نوزاد، طبيعي است؟ آمدن آب از دهان نوزاد بعد از شير خوردن يا موقع آروغ زدن، طبيعي است. اين مورد، هيچ مشکلي نيست و نشان مي دهد نوزاد به قدر کافي، شير خورده است. معمولاً بعد از 6-4 ماهگي اين مسأله کمتر مي شود.

- تغذيه با شيرمادر بايستي تا چه زماني ادامه داشته باشد؟ اين موضوع مربوط به خود مادر است. سازمان بهداشت جهاني(WH-) توصيه مي کند نوزاد تا 6 ماهگي بايستي فقط با شيرمادر تغذيه شود. بعد از 6 ماهگي مي توان به همراه شيرمادر، غذاي تکميلي را نيز شروع کرد و مادر تا پايان 2 سالگي مي تواند به همراه ساير غذاها، به کودک خود شير نيز بدهد. اما ممکن است بعضي مادران حتي بيشتر از اين مدت، به کودک خود شير دهند. بنابراين نمي توان زمان دقيقي براي قطع شيرمادر، در نظر گرفت.

- آيا بايستي به نوزاد مکمل ويتاميني هم داد؟ در حال حاضر توصيه مي شود قطره مولتي ويتامين(ويتامينA+D) به تمام نوزاداني که تنها شيرمادر را مي خورند(شش ماه اول) داده شود، چون شيرمادر به اندازه کافي ويتامينD را براي نوزاد تأمين نمي کند.
- اگر مادر مريض باشد يا دارو مصرف کند، آيا شير دادن به نوزاد از سينه اشکالي دارد؟
در بيشتر موارد، ادامه شيردهي در اين مواقع ايرادي ندارد و مي توان به نوزاد شير داد.

شير مادر کافي است يا خير؟ شير مادر از لحاظ تغذيه اي براي شير خوار کامل است و تمام مواد مغذي مورد نياز کودک را به مقدار مناسب برايش فراهم مي کند.

تغذيه انحصاري با شير مادر يعني چه؟ شير خوار در 6 ماهه اول زندگي يه هيچ چيز جز شير مادر نيازي ندارد. يعني شير مادر نياز شير خوار به آب، قند و مواد مغذي براي رشد را تامين مي کند. لذا فقط شير مادر در اين 6 ماه براي شير خوار کافي مي باشد که اين را تغذيه انحصاري با شير مادر مي گويند.

مزاياي شير مادر:

الف: مزايا براي نوزاد: بهترين غذا است – آسان تر هضم مي شود - تمام نيازهاي غذايي مورد نياز شير خوار را تامين مي کند(تا 6 ماهگي)- شير خوار را در برابر ابتلا به عفونت ها حفظ مي کند - به آساني در دسترس کودک مي باشد.

ب: مزايا براي مادر: تقويت رابطه عاطفي بين مادر و نوزاد - تاخير در حاملگي مجدد(در صورت تغذيه انحصاري با شير مادر) - تضمين سلامت مادر - کمک به اقتصاد خانواده.

آغوز جيست و چرا اهميت دارد؟ شير که در ابتداي تولد توليد مي شد و( 48- 24 ساعت اول تولد) را آغوز يا کلستروم يا ماک مي نامند. اين شير زرد رنگ و غليظ است و شباهتي به شير معمولي ندارد. آغوز به دليل داشتن مواد مغذي و مفيد از ابتلا شير خوار به عفونت هاي تنفسي و اسهالي و بسياري از بيماري هاي ديگر مانند بيماري هاي چشمي جلوگيري مي کند به همين دليل به آغوز اولين واکسن نيز مي گويند.

به نکات زير درباره تغذيه با شير مادر توجه کنيد:

- بايد بلافاصله بعد از تولد تغذيه با شير مادر آغاز شود و حتما شيرآغوز به کودک داده شود.
- در ابتداي تولد شير مادر کم است. ولي مکيدن سينه مادر توسط نوزاد باعث زياد شدن آن مي شود.
- تغذيه با شير مادر در هر ساعت از شب يا روز که شير خوار احساس گرسنگي يا نياز کند بايد انجام شود و نبايد زمان بندي براي شير دادن به کودک در نظر گرفت.
- به شير خوار که شير مي خورد نبايد شير با بطري داده شود زيرا باعث کم شدن شير مارد مي شود.
- در زمان شير دادن مادر بايد از قرص ضدبارداري مخصوص اين دوران استفاده کند بهتر است مادر تا پايان دوره شير دهي حامله نشود.
- نوزاد در روزهاي اول تولد بطور طبيعي کمي وزن از دست مي دهد که نبايد آن را به کمبود شير مادر نسبت داد.
- مدفوع شير خواراني که از شير مادر تغذيه مي کنند شل تر و دفعات آن بيشتر از کودکاني است که شيري غير از شير مادر مي خورند و اين نوع دفع مدفوع را نبايد با اسهال اشتباه کرد.
- مکيدن سينه معمولا در روزهاي اول بين 5 تا 10 دقيقه است ولي هر چه نوزاد بزرگتر مي شود زمان مک زدن سينه بيشتر مي شود.

چگونه مي توان فهميد شير مادر کافي است يا نه؟ اندازه گيري رشد يکي از بهترين نشانه هاي پي بردن به کفايت شير مادر است. از راه وزن کردن منظم کودک و رسم منحني رشد او به وضعيت رشد کودک پي مي بريد. اگر منحني رشد شير خوار بالا رونده باشد و اضافه وزن کودک کافي باشد نشانگر کافي بودن شير مادر است. موراد زير دليل براي ناکافي بودن شير مادر نيست:
گريه زياد شير خوار: مي تواند بعلت خيس بودن کهنه، سرد يا گرم بودن، بيماري کودک، قولنج و ...باشد.
زود به زود شير خوردن: شير مادر آسان هضم مي شود و راحت جذب مي شود لذا شيرخوا ر زود به زود احساس گرسنگي مي کند زمان دادن شير از هر سينه مادر بايد 15 تا 20 دقيقه طول بکشد تا شير خوار سير شود. کم بودن شير در روزهاي اول تولد: مقدار شير روزهاي اول(آغوز) کم است اما همين مقدار کم براي نوزاد کافي و ضروري مي باشد.
کوچک بودن سينه ها: کوچک بودن سينه ها به ميزان توليد شير ربطي ندارد بلکه مکيدن مکرر سينه مادر موجب توليد بيشتر مي شود.

مشکلات مربوط به شير دهي نوزاد:

1- خود داري کودک از گرفتن سينه مادر: مهم ترين علت نگرفتن سينه مادر بيماري و يا مشکلات مربوط به دهان و بيني است. مشکل ديگر استفاده از بطري يا شيشه پستانک است. گاهي اين امر به دليل احتقان سينه(جمع شدن شير در سينه) وضعيت نادرست شير دادن و يا وضعيت سينه گرفتن نوزاد مي باشد. شرايط جسمي و روحي مادر نيز در اين مسأله موثر است.
2- ابتلا کودک به اسهال: در صورت ابتلا کودک به اسهال هرگز نبايد شير مادر را قطع کرد بلکه بايد علاوه بر استفاده از محلول -RS تعداد دفعات شير دادن را نيز افزايش داد.
3- احتقان، زخم نوک، عفونت و آبسه سينه: بهترين راه پيشگيري از اين موارد تغذيه نوزاد بلافاصله بعد از تولد مکيدن مکرر سينه توسط کودک، وضعيت مناسب مادر هنگام شير دادن و کودک هنگام شير خوردن است. براي رفع احتقان سينه(جمع شدن شير در سينه) استفاده از کيسه آب گرم براي دوشيدن شير مفيد است. هم چنين خالي کردن سينه از طريق مکيدن کودک و يا دوشيدن شير با دست و يا شيردوش و استراحت ندادن به سينه مهم است. خودداري از شستشوي مکرر سينه با آب و صابون و يا استفاده از محلول ها و يا کرم هاي تحريک کننده براي پيشگيري از زخم نوک سينه ضروري است. هم چنين باقي گذاشتن يک قطره شير روي نوک سينه نيز در بهبودي زخم نوک سينه موثر است. در صورت وجود عفونت مصرف آنتي بيوتيک با تجويز پزشک لازم است.
4- حاملگي مادر: در زمان حاملگي قطع شيردهي لازم نيست فقط ممکن است مقدار شير مارد کاهش پيدا کند. حاملگي مجدد با فاصله کم مخصوصا براي مادري که کودک شير خوار دارد خوب نيست.

عوامل موثر بر حفظ و تداوم شير دهي

- همه مادران مي توانند شير دهي موفقي داشته باشند مهم ترين عامل در اين موفقيت اعتماد به نفس مادر براي شير دادن و مکيدن صحيح و مکرر سينه توسط کودک است. اضطراب و نگراني مادر مي تواند در توليد شير مادر اختلال ايجاد کند لذا مادر شيرده بايد از نگراني بپرهيزد.
- بيهوشي هنگام زايمان، مصرف دارو و عمل سزارين هيچ کدام مانع شير دهي نيستند.
- نقش کارکنان بهداشتي، همسر و نزديکان مادر در مصمم کردن او براي شير دادن و ادامه آن بسيار مهم است.
- فاصله گذاري مناسب بين فرزندان و داشتن فرزند کمتر در تامين سلامت مادر و شير دهي موفق او بسيار موثر است.

خطرهاي تغذيه مصنوعي(تغذيه با شير غير مادر)

- اختلال در پيوند عاطفي مادر و کودک.
- افزايش عدم تحمل به غذا و ابتلا به حساسيت در کودک.
- ابتلا به عفونت ها تنفسي و بيماري هاي اسهالي در کودک.
- افزايش خطر ابتلا به برخي از بيماري هاي مزمن در کودک.
- چاقي ناشي از مصرف شير مصنوعي زمينه ساز بيماري هاي قلبي و عروقي، مفصلي و ديابت در بزرگسالي است.
- بهره هوشي کمتر کودک.
- احتمال حاملگي زودرس مادر.
- افزايش احتمال مرگ و مير کودک.
- افزايش خطر ابتلا به کم خوني، سرطان سينه و تخمدان در مادر.

فوايد تغذيه با شير مادر و بيماري هاي مادر هنگام شيردهي به نوزاد

سال ها است كه نقش اساسي تغذيه با شير مادر در رشد و سلامت كودكان و هم چنين سلامت مادران شناخته شده است. و به تنهايي در شش ماه اول تولد براي شيرخوار كافي است و در شش ماه دوم تولدانرژي لازم پنجاه درصد از شير مادر و پنجاه درصد از تغذيه تكميلي تامين مي شود. آموزش به مادران هنر است كه به مادران گفته شود همه مادران قادر به شير دادن هستند و بايد اين باور به مادران تفهيم گردد از طرف ديگر حمايت جامعه از زنان و حمايت خانواده از مادران اهميت ويژه دارد. نكته مهم ديگر آموزش كاركنان بيمارستان ها و مراكز درماني است كه بتوانند پاسخگوي مادران به گونه صحيح باشند چون اگر ناآگاهانه به سوال مادري پاسخ داده شود بد آموزي مصيبت وار خواهد بود در دو تا سه هفته اول تولد مهم ترين زمان سوال برانگيز مادران خواهد بود. مقام مادر شير ده در آيه 14 سوره لقمان ذكر شده: بعد از شكر گذاري خالق شكر گذاري مادر توصيه شده است. در سوره بقره آيه 133 مدت شير دادن را دو سال تمام ذكر شده است. اكنون بعد از 1400 سال سازمان بهداشت جهاني مدت دو سال شير مادر را تاكيد نموده است.

فوائد تغذيه با شير مادر

كاهش عفونت ها ي گوارشي بخصوص اسهال و استفراغ، عفونت هاي تنفسي، كاهش عفونت هاي ويروسي و باكتريال و قارچي به علت عوامل اختصاصي و غير اختصاصي شير مادر رشد و تكامل مطلوب شير خوار پاسخ به ايمونيزاسيون و حمايت هفت استراتژي سازمان بهداشت جهاني در رشد و سلامت كودك شامل ايمن سازي، پيشگيري از اسهال، پيشگيري از عفونت هاي حاد تنفسي، تنظيم خانواده، تغذيه با شير مادر، تغذيه تكميلي و پيگيري رشد كه همگي در زير چتر تغذيه با شير مادر مي باشد. كاهش عفونت هاي مزمن ديابت 1 و2 وسلياك، بيماري هاي التهابي روده، كانسر، بيماري هاي آلرژي، آستم، رشد و تكامل مغزي، افزايش هوش، سلامت جسمي وروحي مادر و صدها مزاياي ديگر.