مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۹ دوشنبه ۱۸ فروردين -اِلأِثنين ١٢ شعبان ١٤٤١ - Monday April 2020
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  570   بازدید    تاریخ درج مطلب  10/8/1396    
 
 
معانی مختلف ثنویّت

ثنویت، اعتقاد به وجودِ دو خالق و مدبر در عالم است. ثنویت مصدر جعلی از صفت نسبیِ ثَنَوی(منسوب به اثنَین) و ریشه‌ی آن ث‌ن‌ی است.(1) در برخی منابع،(2) زندیق نیز برای اشاره به ثنوی‌مذهبان به کار رفته و در بیشتر موارد(3) زنادقه فرقه‌ای از ثنویه ذکر شده است.(4)

اصطلاح ثنویت، به معانی مختلفی به کار رفته که از جمله‌ی آنهاست: 1) قول به دو خدا یا دو مبدأ؛ 2) قول به ثنویت در خدایی واحد، که این معنا در نقد نظریه‌های مختلف به کار رفته، از جمله درباره تفکیک صفات و ذات خدا چنانکه در اندیشه‌ی اشاعره مطرح است؛(5) قول به اراده‌ای در برابر اراده‌ی خدا که این دیدگاه به مفوضه و معتزله نسبت داده شده است،(6) قول به واحد و صادر اول که در قاعده‌ی‌الواحد فیلسوفان مطرح شده است،(7) قول به وجودی غیر از وجود خدا بر مبنای نظریه‌ی وحدت وجود عرفا که به موجب آن هرگونه تفکیکی میان واجب و ممکن مساوی با ثنویت و شرک است.(8) علاوه بر اینها، ثنویت به معنای قول به دو مبدأ(نه دو خدا) مثلاً قول به مادّه و صورت،(9) و قول به دوگانگی روح و جسم(10) هم به کار رفته است. معنای اخیر را می‌توان در اندیشه‌های اسلامی و حتی در روایات، در بیان حقیقت انسان یافت.(11) با صرف‌نظر از دو معنای اخیر، سایر معانی ثنویت، از دیدگاه مخالفان آن نظریات، به معنای اول ثنویت قابل تحویل بوده یا به نحوی بدان می‌انجامیده و در حقیقت معنای اصلی موردنظر را اصطلاح ثنویت همان قول به دو خدا یا دو مبدأ بوده است. در این بخش همین معنا بررسی شده است.

اساساً قول به دو مبدأ برای جهان، در تاریخ و پدیدارشناسی دین پدیده‌ای قدیمی و آشناست که از آن به «دوآلیسم»(12) تعبیر می‌شود. دوآلیسم یا دوگانه انگاری، باور به این امر است که وجود جهان مبتنی بر وجود دو مبدأ عالیِ بنیادی است. مورخان و پدیدارشناسان دین، با بررسی باورهای متدینان به ادیان مختلف ثنوی در طول تاریخ، دوگانه انگاری یا قول به ثنویت را به اقسامی تقسیم کرده‌اند که از آن جمله است:

1)دوگانه انگاری افراطی(13) و دوگانه انگاری میانه‌رو(14). در دوگانه‌انگاری افراطی دو مبدأ مفروض، هم‌ارز و هر دو قدیم‌اند(مانویت نمونه‌ای از این باور است) اما در دوگانه انگاری میانه‌رو یکی از دو مبدأ، ازلی و دیگری برآمده از آن است(بسیاری از فرقه‌های گنوسی از این جمله‌اند).

2) دوگانه انگاری جدالی(15) و دوگانه انگاری معادباور(16). در دوگانه‌انگاری جدالی هر دومبدأ خیر و شر جاودانی‌اند و تا ابد با یکدیگر رقابت دارند(مایا(17) و آتمن(18) در باور هندی، یین(19) و یان(20) در باور چینی، و نیز نظریه‌های هراکلیتوس(21) و امپدوکس(22)، دو فیلسوف یونانی پیش از سقراط، از این دست باورها و نظریه‌هایند). ولی در دوگانه‌انگاری معادباور، برای تاریخ پایان و غایتی در نظر گرفته می‌شود که در آن نهایتاً خیر بر شر غلبه می‌کند(دین زردشت، مانویت و فرقه‌های گنوسی از این دسته‌اند). دوگانه‌انگاری جدالی غالباً افراطی هم هست اما دوگانه انگاری معادباور با هر دو نظر افراطی و میانه‌رو سازگار است.

3) دوگانه‌انگاری کیهانی(23) در مقابل دوگانه‌انگاری ضدکیهانی(24). در دوگانه‌انگاری کیهانی نفس خلقت خیر است و شر امری خارجی و تحمیل شده به آن است اما در دوگانه‌انگاری ضدکیهانی شرلازمه‌ی ذات خلقت عالم است. دین زردشت جزء دسته‌ی اول و مانویت جزءدسته‌ی دوم است.(25)

به لحاظ تاریخی ارتباط بعضی از نگرش‌های ثنوی با یکدیگر روشن است، مثلاً ارتباط باورهای مانویان و زردشتیان و نیز باورهای فرهنگی عامه در اروپای شرقی با فرقه‌هایی مثل یزیدیه در ارمنستان و غرب ایران.(27) اشاراتی به آن یافته می‌شود.

دوگانه انگاری یا ثنویت، در اسلام نیز از همان ابتدا شناخته شده بود و در قرآن و حدیث به آن اشاره شده است. عالمان مسلمان در شناخت آرای قائلان به این نظریه و رد آنها نوشته‌های فراوانی از خود باقی گذاشته‌اند.

پی‌نوشت‌ها:

1. ابن‌منظور، ذیل «ثنی»؛ مرتض زبیدی، ج 19، ص 260 - 261.

2. برای نمونه ر. ک. مازندرانی، ج 3، ص 6؛ طُرَیحی، ذیل «زندیق».

3. برای نمونه ر. ک. جوهری، ذیل «زندق»؛ سمعانی، ج 3، ص 173؛ ابن‌منظور، ذیل «زندیق»؛ مرتضی زبیدی، ج 13، ص 201.

4. برای دیگر معانی زندیق ر. ک. ابن‌منظور، همان‌جا؛ فیروزآبادی، ذیل «زندق»؛ نیز ر. ک. زندیق.

5. ر. ک. ابوالصلاح حلبی، ص 57.

6. ر. ک. اشعری، 1420، ص 39؛ 140؛ ماتُریدی، ص 87- 92، 120.

7. برای نمونه ر. ک. ابن‌سینا، 1403، ج 3، ص 122 - 127.

8. ر. ک. آملی، ص 310- 311.

9. ر. ک. سبزواری، ج 2، ص 349 - 355.

10. ر. ک. مقدسی، ج 2، ص 120 - 123.

11. برای نمونه ر. ک. مجلسی، ج3، ص 304.

12. dualism

13. radical

14. moderate

15. dialectical

16. eschatological

17. Maya

18. Atman

19. Yin

20. Yang

21. Heraclitus

22. Empedocles

23. cosmic

24. anticosmic

25. <دائرةالمعارف دین>، ج 4، ص 506 - 509.

26. همان، ج 4، ص 509 - 510.

27. برای نمونه ر. ک. ج 4، ص 2194 - 2205.

منبع: سایت راسخون

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :0.0 از 5 امتياز است.


12345
0 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 110448 -1 -1

اخلاق
ادیان و مذاهب
مهدویت
اهل بیت (ع)
فلسفه و عرفان
احکام اسلامی
قرآنی
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse